Czym jest Thelema

Definicja i słowo

Thelema to nowożytny system religijno-magiczny, którego tekstem założycielskim jest Liber AL vel Legis, czyli Księga Prawa, spisana w Kairze w kwietniu 1904 roku przez Aleistera Crowleya. Jej zasadą naczelną jest formuła „Czyń, co chcesz, będzie całym Prawem”, rozumiana nie jako przyzwolenie na kaprys, lecz jako nakaz odkrycia i spełniania własnej Prawdziwej Woli. Thelemici wierzą, że Księga Prawa otworzyła nową epokę duchowych dziejów ludzkości, nazywaną eonem Horusa.

Greckie thelēma znaczy „wola” i w Nowym Testamencie oznacza zwykle wolę Bożą, jak w prośbie „bądź wola Twoja”. Słowo miało też długą historię literacką, zanim przyjął je Crowley. François Rabelais w Gargantui opisał opactwo Thélème, w którym jedyną regułą było Fay ce que vouldras, rób, co chcesz; dobrze urodzeni i wykształceni mieszkańcy opactwa mieli z natury skłonność do cnoty, więc nie potrzebowali zakazów. Crowley znał ten fragment i chętnie się do niego odwoływał, ale jego Thelema nie jest humanistyczną utopią. Jest religią z objawioną księgą, kalendarzem, liturgią i bogami.

Tradycja thelemicka posługuje się też liczbą 93. Według greckiej izopsefii, czyli przypisania liczb literom, zarówno thelēma, jak i agapē, miłość, dają tę samą sumę, co odpowiada dwóm najsłynniejszym wersetom księgi: „Czyń, co chcesz, będzie całym Prawem” oraz „Miłość jest prawem, miłość pod wolą”. Stąd zwyczaj pozdrawiania się liczbą „93”, a także łączenie obu formuł na początku i na końcu listów.

Księga Prawa i jej trzy głosy

Liber AL vel Legis liczy trzy rozdziały, z których każdy przemawia głosem innej boskiej postaci. Według relacji Crowleya tekst podyktował mu w ciągu trzech kolejnych dni, od 8 do 10 kwietnia 1904 roku, głos przedstawiający się jako Aiwass, sługa Hoor-paar-kraata. Bezpośrednim impulsem była stela z Muzeum Bulak, malowana drewniana stela nagrobna kapłana Ankh-ef-en-Khonsu z epoki późnej, na której widnieje bóstwo nieba rozpięte nad uskrzydloną tarczą i postacią Horusa. Thelemici nazywają ją Stelą Objawienia, a jej postacie odpowiadają postaciom księgi.

Pierwszy rozdział mówi głosem Nuit, egipskiej bogini nieba Nut w nowym zapisie. Nuit jest nieskończoną przestrzenią i sumą wszystkich możliwości, okręgiem bez granic. Tu pada werset „Każdy mężczyzna i każda kobieta jest gwiazdą”, będący podstawą thelemickiej antropologii: każdy człowiek jest odrębnym ciałem niebieskim o własnej orbicie, a nie trybem w maszynie świata. Drugi rozdział przemawia głosem Hadita, nieskończenie małego punktu, który jest środkiem obecnym w każdym miejscu sfery i który o sobie mówi, że jest płomieniem płonącym w każdym ludzkim sercu i rdzeniem każdej gwiazdy. Nuit i Hadit tworzą więc parę biegunów: rozciągłość i skupienie, przestrzeń i doświadczający jej podmiot.

Trzeci rozdział należy do Ra-Hoor-Khuita, wojowniczej postaci Horusa, nazywanego ukoronowanym i zwycięskim dzieckiem. W komentarzach Crowleya bywa on rozumiany jako owoc spotkania Nuit i Hadita, czyli jako przejaw tego, co w dwóch pierwszych rozdziałach pozostaje zasadą. Ton trzeciego rozdziału jest twardy i często gorszący dla czytelnika; wielu thelemitów czyta go jako opis gwałtownego przełomu epok, a nie jako program postępowania. Sam Crowley dołączył do księgi krótki komentarz zalecający, by każdy rozstrzygał jej znaczenie sam dla siebie, co w praktyce uczyniło z Thelemy tradycję wielu interpretacji.

Trzy eony

Druga wielka idea Thelemy dotyczy historii. Crowley, najpełniej w The Equinox of the Gods z 1936 roku, opisał dzieje religii jako następstwo eonów, nazwanych imionami egipskiej triady. Eon Izydy był epoką matki: czczono w nim przyrodę, płodność i cykl wzrostu, a świętość rozumiano jako coś, co rodzi się samo z siebie. Eon Ozyrysa był epoką ojca i boga umierającego: jego formułą była ofiara, śmierć i zmartwychwstanie, a jego wielkimi religiami były te, które stawiają w centrum cierpiącego zbawiciela i zewnętrzne prawo. Eon Horusa, rozpoczęty w 1904 roku, jest epoką dziecka, w której formułą przestaje być umieranie, a staje się nią wzrost.

Nie jest to historia w sensie naukowym i nie ma sensu szukać w niej dokładnych granic chronologicznych. Jest to raczej mitologia dziejów, pozwalająca thelemitom wyjaśnić, dlaczego dawne formy pobożności wydają im się wyczerpane i dlaczego nowy etos opiera się na samostanowieniu, a nie na posłuszeństwie. Później pojawiły się też próby rozszerzenia schematu: Charles Stansfeld Jones, znany jako Frater Achad, mówił o nadchodzącym eonie Maat, bogini sprawiedliwości, ale ta koncepcja należy do pobocznych gałęzi tradycji.

Sam tytuł The Equinox of the Gods wskazuje, jak Crowley rozumiał przełom roku 1904: jako równonoc, chwilę, w której jeden bóg ustępuje miejsca drugiemu, podobnie jak w obrzędach Złotego Brzasku co pół roku zmieniał się hierofant przewodniczący świątyni. Horus nowego eonu ma przy tym podwójną naturę. Ra-Hoor-Khuit jest jego czynnym, wojowniczym obliczem, a Hoor-paar-kraat, grecki Harpokrates, przedstawiany jako dziecko z palcem na ustach, jego obliczem biernym i milczącym. Thelemici odczytują tę parę jako znak, że nowa epoka łączy siłę z ciszą, a zewnętrzną aktywność z wewnętrznym skupieniem. Stąd też zwyczaj obchodzenia równonocy wiosennej jako początku roku i przypominania na nią słów, którymi zaczyna się każdy nowy okres pracy.

Prawdziwa Wola i organizacje

Centralnym pojęciem praktyki jest Prawdziwa Wola. Nie chodzi o zachciankę ani o życzenie, ale o najgłębszy kierunek istnienia danej osoby, porównywany do orbity gwiazdy: ruch zgodny z własną naturą, który nie musi kolidować z ruchem innych gwiazd. Ponieważ każdy ma swoją orbitę, Prawo Woli w zamyśle zakazuje narzucania komuś cudzej woli; tak interpretował je Crowley w krótkiej deklaracji praw człowieka znanej jako Liber OZ. Odkrycie Prawdziwej Woli jest zadaniem wieloletnim. W systemie Crowleya jego kluczowym etapem jest osiągnięcie Wiedzy i Rozmowy ze Świętym Aniołem Stróżem, czyli trwałego kontaktu z tym, co w człowieku najwyższe, bez względu na to, czy rozumie się Anioła jako odrębną istotę, czy jako głębię własnej jaźni.

Thelema nie ma jednej władzy kościelnej. Najważniejsze organizacje to A∴A∴, zakon nauczający założony w 1907 roku przez Crowleya i George’a Cecila Jonesa, w którym praca odbywa się indywidualnie pod kierunkiem przełożonego, według stopni wzorowanych na Złotym Brzasku, oraz Ordo Templi Orientis, bractwo o masońskim rodowodzie, które Crowley przekształcił w organizację thelemicką i które po jego śmierci rozpadło się na kilka gałęzi. Przy OTO działa Ecclesia Gnostica Catholica, sprawująca Mszę Gnostycką według Liber XV. Istnieje też wielu niezrzeszonych thelemitów, czytających księgę samodzielnie. Różnica między A∴A∴ a OTO bywa źródłem nieporozumień: pierwszy jest szkołą indywidualnego rozwoju, w której uczeń zna zasadniczo tylko swojego nauczyciela, drugi jest bractwem z lożami, wspólnymi obrzędami i życiem społecznym. Wielu thelemitów należy do obu, ale ich cele i metody są odmienne, a przynależność do żadnej z nich nie jest warunkiem przyjęcia Prawa.

Praktyka i rok thelemicki

Thelema ma także własny kanon i własną praktykę codzienną. Obok Księgi Prawa za teksty natchnione uznaje się zbiór zwany Świętymi Księgami Thelemy, w tym poetyckie Liber LXV i Liber VII, napisane przez Crowleya w latach 1907–1911. Popularnym ćwiczeniem jest Liber Resh vel Helios, cztery krótkie adoracje słońca o świcie, w południe, o zachodzie i o północy, przypominające praktykującemu, że każdy dzień jest obrotem ciała niebieskiego wokół źródła światła. Z praktyk magicznych najczęściej stosuje się rytuały odpędzające, takie jak Star Ruby, medytację i jogę w ujęciu Crowleya, a także pracę z mantrą i kontrolą myśli.

Szczególny nacisk kładzie się na prowadzenie dziennika magicznego. Mottem czasopisma The Equinox, w którym Crowley publikował materiały A∴A∴, było „Metoda nauki – cel religii”, i rzeczywiście praktyka thelemicka ma być próbą empiryczną: notuje się warunki, przebieg i rezultaty każdego ćwiczenia, aby z czasem odróżnić rzeczywiste doświadczenie od autosugestii. Rok thelemicki liczy się natomiast od 1904 roku, a jego początek przypada na równonoc wiosenną; w dokumentach thelemickich spotyka się więc datowanie w eonie Horusa obok zwykłego kalendarza.

Czego nie mylić z Thelemą

Najtrwalszym nieporozumieniem jest utożsamianie Thelemy z satanizmem. W jej panteonie nie ma Szatana jako przedmiotu kultu, a jej bogowie to przetworzone postacie egipskie; mroczna sława wynika głównie z prowokacyjnej autokreacji Crowleya i z tonu trzeciego rozdziału. Drugim nieporozumieniem jest odczytywanie formuły „Czyń, co chcesz” jako hedonizmu. Sami thelemici podkreślają, że Prawdziwa Wola bywa sprzeczna z chwilowym pragnieniem i że jej spełnianie wymaga dyscypliny, a nie jej braku. Trzecim jest sprowadzanie Thelemy do osoby jej proroka: księga i praktyka żyją dziś w środowiskach, które z dorobkiem Crowleya obchodzą się krytycznie albo wybiórczo.

Na początek trzeba przeczytać samą Liber AL vel Legis, najlepiej w wydaniu z faksymile rękopisu. Następnie warto sięgnąć po Magick: Liber ABA, w którym Crowley zebrał swoje wykłady o praktyce, oraz po The Equinox of the Gods, zawierający jego relację z Kairu i wykład o eonach. Przystępnym wprowadzeniem dla współczesnego czytelnika jest The Magick of Aleister Crowley Lona Milo DuQuette’a. Akademicki obraz miejsca Thelemy w historii ezoteryki daje tom Aleister Crowley and Western Esotericism pod redakcją Henrika Bogdana i Martina P. Starra. Taka kolejność pozwala najpierw usłyszeć tekst, a dopiero potem jego tłumaczy.