Bronisław Malinowski i magia ogrodów trobriandzkich

Krakowianin na Kiriwinie

Bronisław Malinowski urodził się w 1884 roku w Krakowie, studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim fizykę i filozofię, a doktorat obronił w 1908 roku na podstawie rozprawy o zasadzie ekonomii myślenia, związanej z filozofią Ernsta Macha i Richarda Avenariusa. Ta wczesna formacja filozoficzna nie była epizodem bez znaczenia. Uwrażliwiła go na pytanie, jak ludzkie pojęcia służą orientacji w świecie i działaniu, a nie tylko odwzorowaniu rzeczywistości. Po studiach w Lipsku i w Londynie, w London School of Economics, zwrócił się ku antropologii, a wybuch pierwszej wojny światowej zastał go w Australii.

Jako poddany austriacki mógł zostać internowany, lecz władze australijskie pozwoliły mu prowadzić badania na Nowej Gwinei i okolicznych wyspach. W latach 1915–1916 i 1917–1918 spędził łącznie około dwóch lat na Wyspach Trobrianda, głównie na wyspie Kiriwina, mieszkając w namiocie pośród wioski, ucząc się miejscowego języka i obserwując codzienne życie mieszkańców. Ten styl pracy, nazwany później obserwacją uczestniczącą, uczynił go jednym z założycieli nowoczesnej antropologii terenowej. Pierwszym wielkim owocem badań były Argonauci Zachodniego Pacyfiku z 1922 roku, poświęceni wymianie kula, ale temat magii przewijał się już w tej książce i miał powrócić z pełną siłą w późniejszych pracach.

Kiedy rybak sięga po zaklęcie

Najsłynniejszy wywód Malinowskiego o magii zawiera esej Magic, Science and Religion, opublikowany w 1925 roku w zbiorowym tomie Science, Religion and Reality. Malinowski polemizuje w nim z poglądem, że ludy żyjące bez pisma nie odróżniają wiedzy empirycznej od wierzeń magicznych. Twierdzi, że mieszkańcy Trobriandów dysponują rozległą i rzetelną wiedzą praktyczną o glebie, roślinach, pogodzie, budowie łodzi i nawigacji, i że świadomie posługują się nią w codziennej pracy. Nikt nie wierzy, że sama magia wyhoduje bulwę bez sadzenia, odchwaszczania i podpierania pędów. Magia nie zastępuje pracy. Wchodzi tam, gdzie praca, nawet najstaranniej wykonana, nie gwarantuje rezultatu.

Malinowski ilustruje to przykładem, który stał się szkolnym klasykiem antropologii. W spokojnej lagunie, gdzie połów trucizną roślinną jest bezpieczny i daje przewidywalne wyniki, rybacy nie stosują magii. Na otwartym morzu, gdzie połowy są niepewne, a wyprawa niebezpieczna, obrzędy i zaklęcia towarzyszą każdemu etapowi przygotowań. Różnica nie wynika z poziomu wiedzy, lecz ze stopnia niepewności i ryzyka. Magia pojawia się w szczelinie między tym, co ludzie potrafią kontrolować, a tym, czego kontrolować nie mogą.

W tym ujęciu magia ma funkcję przede wszystkim psychologiczną i społeczną. Daje człowiekowi oparcie wobec lęku, pozwala zachować odwagę i determinację w obliczu niepewności, a przy tym porządkuje wspólne działanie. Malinowski nie twierdzi, że zaklęcia rzeczywiście sprowadzają ryby lub poprawiają plony. Twierdzi, że ich skuteczność należy szukać gdzie indziej: w tym, co robią z ludźmi, którzy je wypowiadają i słuchają.

Esej zawiera także rozróżnienie między magią a religią, które Malinowski ujmował w kategoriach celu. Obrzęd magiczny jest według niego środkiem do konkretnego, określonego skutku, takiego jak udany połów czy obfity plon. Obrzęd religijny, na przykład rytuał żałobny czy inicjacyjny, nie służy osiągnięciu czegoś poza sobą, lecz sam w sobie wyraża i utrwala postawy wspólnoty wobec śmierci, przejścia i świętości. To rozróżnienie bywało kwestionowane, ale dobrze pokazuje, jak mocno Malinowski wiązał magię z praktycznym działaniem.

Ogrodnik i jego zaklęcia

Najobszerniejszym studium tego zagadnienia jest dwutomowe dzieło Coral Gardens and Their Magic, wydane w 1935 roku. Malinowski opisuje w nim całoroczny cykl uprawy, przede wszystkim jamów i taro, które stanowiły podstawę gospodarki i prestiżu na Trobriandach. Ogrody nie były tam jedynie źródłem pożywienia. Ich wygląd, starannie ułożone pędy, stosy plonów wystawiane po zbiorach i przekazywane krewnym jako dar, wszystko to miało znaczenie społeczne i estetyczne. Dobry ogrodnik był szanowany, a obfity zbiór świadczył o pozycji całej rodziny.

W centrum tego systemu stał ogrodowy mag, nazywany towosi. Był to zwykle człowiek wywodzący się z rodu, który posiadał prawo do określonego zespołu zaklęć, przekazywanych dziedzicznie zgodnie z zasadami pokrewieństwa. Towosi otwierał każdy etap prac: wyznaczał początek karczowania, palenia zarośli, sadzenia, odchwaszczania i zbiorów. Wypowiadał zaklęcia nad narzędziami, nad ziemią i nad pierwszymi pędami, a jego obrzędy narzucały wiosce wspólny rytm. Malinowski podkreślał, że rola ogrodowego maga była zarazem rolą organizatora pracy. To on ustalał terminy, pilnował, by nikt nie opóźniał się z robotą, i przez autorytet magii skłaniał społeczność do współdziałania.

Zaklęcia ogrodowe zawierały powtarzające się obrazy wzrostu, pęcznienia i zakorzenienia. Mag zwracał się do ziemi i do roślin, nakazywał im rosnąć, wypuszczać pędy, zapuszczać korzenie głęboko jak kotwica, nabierać ciężaru. Malinowski zapisywał te formuły w oryginale, tłumaczył je słowo po słowie i komentował ich budowę. Zauważał, że często mają one formę rozkazu lub opisu pożądanego stanu, jak gdyby słowo miało sprawić, że rzecz stanie się taka, jaką się ją nazywa. Nie jest to jednak, w jego interpretacji, pomyłka przyczynowa. To raczej sposób, w jaki człowiek wyraża swoje pragnienie i nadaje mu kształt w działaniu wspólnym.

Malinowski zwracał też uwagę na to, że magia ogrodowa obejmuje nie tylko słowa, lecz także obowiązki samego maga. Towosi musiał przestrzegać zakazów pokarmowych i innych ograniczeń w okresie, gdy prowadził obrzędy, a jego osobista dyscyplina była częścią skuteczności całego cyklu. W tym sensie magia nie była narzędziem, które można po prostu wziąć do ręki. Wymagała człowieka o określonym pochodzeniu, określonym stanie i określonej wiedzy, a zarazem kogoś, kogo wspólnota uznawała za odpowiedzialnego za pomyślność ogrodów. Gdy zbiory zawodziły, winę przypisywano często wrogiej magii innych ludzi albo błędowi w obrzędzie, nie zaś samej zasadzie magii, która w ten sposób pozostawała nienaruszona.

Słowo, które działa

Drugi tom Coral Gardens nosi podtytuł The Language of Magic and Gardening i jest jedną z najciekawszych prac Malinowskiego z punktu widzenia teorii języka. Rozwija w nim myśl, którą zarysował już w 1923 roku w dodatku do książki C. K. Ogdena i I. A. Richardsa The Meaning of Meaning. Twierdził tam, że w społecznościach bez pisma język jest przede wszystkim sposobem działania, a nie odbiciem myśli. Słowa wypowiadane podczas wspólnej pracy, połowu czy wyprawy nie opisują świata z dystansu, lecz koordynują czynności, przekazują polecenia i podtrzymują więź. W tym samym tekście pojawiło się jego słynne pojęcie fatycznej wspólnoty, czyli mowy, której celem jest samo podtrzymanie kontaktu między ludźmi.

Język magii stanowi szczególny przypadek tej pragmatycznej koncepcji. Malinowski zauważył, że zaklęcia zawierają słowa archaiczne, niezrozumiałe dla słuchaczy, onomatopeje, powtórzenia i formuły rytmiczne, które odróżniają je od mowy codziennej. Mówił w tym kontekście o swoistym współczynniku niezwykłości słowa magicznego: zaklęcie musi brzmieć inaczej niż zwykła mowa, aby było rozpoznawalne jako zaklęcie. Jednocześnie jego skuteczność opiera się na wierze w moc słowa samego w sobie, przekazanego od przodków i nienaruszonego w swojej formie.

Ta obserwacja prowadzi do wniosku, który wykracza poza antropologię Trobriandów. Malinowski sugerował, że magiczne przekonanie o sprawczości słowa nie jest czymś obcym nowoczesnemu człowiekowi. Ślady tego przekonania odnajdywał w języku perswazji, w modlitwie, w obietnicach i w formułach prawnych, w których wypowiedzenie słów samo wytwarza rzeczywistość społeczną. Magia jawiła się w tym ujęciu jako skrajna forma ogólnej cechy języka, który nie tylko mówi o świecie, lecz także w nim działa.

Mit, prawo i niepewność

W rozumieniu Malinowskiego magia nie istnieje w oderwaniu od mitu. Każde zaklęcie ma swój rodowód, opowieść o tym, skąd pochodzi i dlaczego ma moc. Mit nie jest tu wyjaśnieniem w sensie naukowym, lecz czymś, co Malinowski nazywał statutem, uprawomocnieniem istniejącego porządku. Opowieść o pierwszym przodku, który otrzymał zaklęcie, uzasadnia prawo konkretnego rodu do jego wypowiadania i do pełnienia funkcji ogrodowego maga. Magia, mit i struktura społeczna tworzą więc jedną całość.

Magia trobriandzka nie ograniczała się zresztą do ogrodów. Malinowski opisywał także magię miłosną, magię piękna, obrzędy towarzyszące budowie łodzi i wyprawom kula, a wreszcie czarnoksięstwo, któremu przypisywano choroby i śmierć. Mieszkańcy wysp obawiali się czarowników, zwanych bwaga'u, oraz latających czarownic, uważanych za szczególnie groźne dla żeglarzy. Ta mroczna strona magii pokazuje, że nie służyła ona wyłącznie dodawaniu otuchy. Była także językiem, w którym wyrażano konflikty, rywalizację i podejrzenia, a jej społeczna funkcja okazywała się bardziej dwuznaczna, niż sugerowały najprostsze odczytania teorii Malinowskiego.

Funkcjonalizm Malinowskiego był później wielokrotnie krytykowany. Zarzucano mu, że wyjaśnia magię zbyt prosto, przez odwołanie do potrzeb psychologicznych, i że pomija historyczną zmienność oraz wewnętrzną logikę systemów symbolicznych. Krytycy wskazywali także, że jego teoria trudno radzi sobie z magią szkodliwą, z czarami i oskarżeniami, które nie redukują napięć, lecz je wytwarzają. Publikacja jego prywatnych dzienników w 1967 roku ujawniła z kolei frustracje i uprzedzenia, które towarzyszyły mu w terenie, i rozpoczęła długą dyskusję o etyce i granicach obserwacji uczestniczącej.

Mimo tych zastrzeżeń jego ujęcie magii pozostaje ważnym zwrotem w historii myśli o tym zjawisku. W odróżnieniu od tradycji, która oceniała magię przede wszystkim jako błąd poznawczy, Malinowski pytał, co magia robi dla ludzi, którzy się nią posługują, i jak splata się z ich pracą, językiem i strukturą społeczną. Na ogrodach Kiriwiny zobaczył nie pomyłkę dzikich umysłów, lecz praktykę, która pozwala ludziom działać mimo niepewności, wspólnie i z nadzieją. W tym sensie jego antropologia magii jest zarazem refleksją nad ludzką kondycją, w której wiedza i wysiłek są konieczne, lecz nigdy nie wystarczają w pełni.