Stopnie i praktyka Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku

Zakon zbudowany jak mapa

Hermetic Order of the Golden Dawn, Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku, był angielskim stowarzyszeniem magicznym, którego pierwsza świątynia, Isis-Urania, rozpoczęła działalność w Londynie w 1888 roku z inicjatywy Williama Wynna Westcotta, Samuela Liddella MacGregora Mathersa i Williama Roberta Woodmana. Od innych organizacji tego czasu odróżniała go nie tyle oryginalność nauk, ile sposób ich ułożenia. Każdy stopień był przypisany jednej sefirze kabalistycznego Drzewa Życia, każdy miał własny rytuał, własny wykład i własny egzamin, a całość tworzyła program nauczania rozpisany na lata.

Struktura ta jest dobrze znana dzięki temu, że w latach 1937–1940 Israel Regardie ogłosił drukiem rytuały i wykłady w wersji, którą przechowywała jedna z organizacji następczych. Trzeba więc od początku pamiętać o ograniczeniu: to, co wiemy o stopniach, w dużej mierze wiemy z późnej redakcji, uzupełnianej dziś przez rękopisy z innych świątyń i przez korespondencję członków. Zasadniczy szkielet nie budzi jednak wątpliwości i zgadzają się co do niego wszystkie poważne źródła.

Trzy zakony i numeracja stopni

Zapis stopnia składał się z dwóch liczb. Pierwsza mówiła, ile szczebli kandydat przeszedł od podstawy, druga wskazywała numer sefiry, licząc od Keter jako pierwszej do Malkut jako dziesiątej. Formuła 1=10 oznaczała więc pierwszy stopień w dziesiątej sefirze, 5=6 – piąty stopień w szóstej, a 10=1 – szczyt w samej Koronie. Ponieważ obie liczby sumują się do jedenastu, zapis od razu pokazywał, jak daleko adept stoi od źródła i jak daleko od ziemi.

Pełna drabina, w kolejności od dołu, przedstawiała się tak:

1. Neophytus (0=0) – stopień wstępny, jeszcze poza Drzewem.
2. Zelator (1=10) – Malkut i żywioł ziemi.
3. Theoricus (2=9) – Jesod i żywioł powietrza.
4. Practicus (3=8) – Hod i żywioł wody.
5. Philosophus (4=7) – Necach i żywioł ognia.
6. Portal – stopień pośredni bez liczby, na zasłonie oddzielającej Zakon Zewnętrzny od Wewnętrznego.
7. Adeptus Minor (5=6) – Tiferet, pierwszy stopień Drugiego Zakonu.
8. Adeptus Major (6=5) – Gewura.
9. Adeptus Exemptus (7=4) – Chesed.
10. Magister Templi (8=3) – Bina, pierwszy stopień Trzeciego Zakonu.
11. Magus (9=2) – Chochma.
12. Ipsissimus (10=1) – Keter.

Podział na trzy zakony odpowiadał trzem piętrom Drzewa. Zakon Zewnętrzny, noszący nazwę samego Złotego Brzasku, obejmował stopnie żywiołów w czterech dolnych sefirach. Drugi Zakon, Rosae Rubeae et Aureae Crucis, w skrócie R.R. et A.C., zajmował trójkąt etyczny wokół Tiferet. Trzeci Zakon, ponad Otchłanią, nie był w ogóle zakonem ludzi, lecz miejscem Tajnych Przełożonych, od których przywódcy zakonu wywodzili swój autorytet. Członek żadnej ze świątyń nie otrzymywał tych stopni w obrzędzie.

Zakon Zewnętrzny: wykład, egzamin, równowaga

Praca w Zakonie Zewnętrznym była w pierwszym rzędzie nauką. Po obrzędzie Neofity kandydat otrzymywał wykład wiedzy, w źródłach angielskich Knowledge Lecture, i musiał zdać z niego egzamin, zanim dopuszczono go do następnego stopnia; zachowywano też minimalne odstępy czasu między kolejnymi obrzędami. Pierwszy wykład obejmował rzeczy elementarne: symbole żywiołów, znaki zodiaku i planet, alfabet hebrajski z wartościami liter, nazwy dziesięciu sefir. Kolejne dokładały kabalistyczny podział świata i duszy, figury geomancji, podstawy astrologii, znaki i terminy alchemiczne, przypisania kart tarota do liter i ścieżek. W materiałach Zakonu Zewnętrznego, jak je wydał Regardie, znajduje się również Mniejszy Rytuał Pentagramu, przeznaczony do samodzielnej, codziennej pracy poza świątynią.

Obrzędy stopni miały wyraźny porządek. Każdy z czterech stopni żywiołów wprowadzał kandydata do jednej sefiry i zaznajamiał go z jej żywiołem, a w ceremoniach Theoricusa, Practicusa i Philosophusa przeprowadzano go także symbolicznie przez ścieżki prowadzące do nowej sefiry: przez ścieżkę Taw do Jesod, przez Szin i Resz do Hod, przez Kof, Cadi i Pe do Necach. Za każdym razem stawał w świątyni urządzonej według barw i symboli danego stopnia, słuchał przemów urzędników i poznawał znaki, hasła i tablice żywiołu. Celem tej części drogi nie była władza nad czymkolwiek, lecz równowaga: adept miał doświadczyć w sobie każdego z czterech żywiołów i żadnemu z nich nie ulec.

Osią całego Zakonu Zewnętrznego pozostawał jednak obrzęd Neofity. Prowadzili go urzędnicy o greckich tytułach – Hierofanta na wschodzie, Hiereus na zachodzie, Hegemon pośrodku, a obok nich Kerux, Stolistes i Dadouchos, strzegący kolejno porządku pochodu, wody i ognia – i to ich układ w świątyni powtarzał się, z odmianami, w każdym wyższym obrzędzie. Przyjęty członek składał przysięgę milczenia i przybierał motto, zwykle łacińską lub hebrajską sentencję, pod którą podpisywał się w sprawach zakonnych. Dwa razy w roku, w porze równonocy, cała świątynia zbierała się na ceremonię, podczas której urzędnicy obejmowali funkcje na następne półrocze, a członkowie otrzymywali nowe hasło. Tak więc nawet ci, którzy długo nie awansowali, uczestniczyli w regularnym życiu wspólnoty, a obrzęd ich przyjęcia oglądali wielokrotnie z drugiej strony, przy kolejnych kandydatach.

Wiedza, której wymagano, była rozległa, ale nie tajemna w potocznym sensie. Większość treści wykładów dało się znaleźć w ówczesnych książkach o astrologii czy kabale. Wartością zakonu było co innego: układ, który łączył rozproszone dziedziny w jedną sieć odpowiedniości, oraz rytm pracy, w którym poznanie znaku, jego przeżycie w obrzędzie i sprawdzenie na egzaminie następowały po sobie.

Portal i próg Drugiego Zakonu

Między Philosophusem a adeptatem stał Portal. Nie miał liczby, bo nie odpowiadał żadnej sefirze: przypisywano go zasłonie Paroketh, dzielącej dolną część Drzewa od Tiferet, przed którą zbiegają się trzy ścieżki prowadzące z Hod, Jesod i Necach. W tym stopniu do czterech żywiołów dołączał piąty, duch, a symbolem pracy stawał się pentagram jako znak żywiołów zjednoczonych pod jego przewodnictwem. Portal był też okresem przygotowania: kandydat porządkował dotychczasową wiedzę i czekał na zaproszenie do Drugiego Zakonu, które nie przysługiwało automatycznie.

Obrzęd Adepta Mniejszego, odprawiany w siedmiobocznej Krypcie Adeptów, wprowadzał w mit grobu Christiana Rosenkreutza i należy do najlepiej opisanych rytuałów zakonu. Z punktu widzenia struktury ważniejsze jest to, co działo się po nim. Stopień 5=6 nie był zwieńczeniem, lecz początkiem drugiego programu nauki, podzielonego na podstopnie, z których pierwszym był Zelator Adeptus Minor.

Praca adepta w R.R. et A.C.

W Drugim Zakonie zmieniał się charakter obowiązków. Adept miał własnoręcznie wykonać i konsekrować narzędzia: różdżkę lotosu, krzyż różany noszony na piersi, miecz oraz cztery narzędzia żywiołów – różdżkę ognia, kielich wody, sztylet powietrza i pentakl ziemi. Uczył się rytuałów większych pentagramu i heksagramu, Rytuału Krzyża Różanego, wizji prowadzonych przez symbole tattw, wykładu o tarocie zwanego Book T, magii enochiańskiej opartej na tablicach Johna Dee, sporządzania talizmanów i geomancji. Dokumenty oznaczone literą Z objaśniały magiczny sens obrzędu Neofity i pokazywały, jak jego schemat może posłużyć do każdej operacji ceremonialnej. Krążyły też rękopiśmienne wykłady członków, tak zwane Flying Rolls.

Egzaminy nie znikały, ale wymagały już przedstawienia pracy, a nie tylko wiedzy. Zakon zakładał, że adept pracuje sam lub w małym gronie, prowadzi zapiski i składa z nich sprawę. W ten sposób różnica między zakonami była różnicą metody: w Zakonie Zewnętrznym uczestniczyło się w rytuałach odprawianych przez innych, w Drugim Zakonie samemu stawało się ich wykonawcą.

Co pewne, a co jest twierdzeniem zakonu

Pewne jest istnienie stopni od Neofity do Adepta Mniejszego, ich rytuałów, wykładów i egzaminów, a także program Zelatora Adeptus Minor. Znacznie mniej jasna jest sytuacja dwóch wyższych stopni adeptów. W pierwotnym zakonie 6=5 i 7=4 miały charakter szczątkowy albo przysługiwały tylko kierownictwu; źródła różnią się co do tego, czy istniały dla nich pełne obrzędy, a późniejsze organizacje następcze uzupełniały je każda na swój sposób.

Pewna jest także jedna cecha, która odróżniała tę drabinę od wolnomularskich wzorów, z jakich korzystali założyciele: kobiety przyjmowano na tych samych zasadach co mężczyzn i mogły one przechodzić przez wszystkie stopnie, łącznie z adeptatem, a także pełnić urzędy w świątyni. Florence Farr kierowała przez pewien czas sprawami londyńskiej świątyni, a Moina Mathers należała do pierwszych adeptów. Hierarchia stopni nie pokrywała się zresztą z hierarchią władzy: urzędnicy zmieniali się co pół roku, a o dopuszczeniu do Drugiego Zakonu decydowali jego przełożeni, nie zaś sam staż.

Do sfery twierdzeń zakonu należy Trzeci Zakon. Mathers zapewniał, że otrzymał nauki Drugiego Zakonu od Tajnych Przełożonych, a pierwotny autorytet całej organizacji opierał się na tzw. rękopisie szyfrowym i na rzekomym upoważnieniu od niemieckiej adeptki. Historycy, od Ellica Howe'a poczynając, uważają tę genealogię za niepotwierdzoną, a część jej elementów za sfabrykowaną. Nie zmienia to faktu, że struktura stopni, raz zbudowana, okazała się trwalsza od swojej legendy. Większość współczesnych zakonów magicznych, w tym A∴A∴, przejęła z niej numerację i przypisanie stopni do sefir, nawet tam, gdzie zmieniła ich nazwy i treść.