Księga Abramelina i operacja Świętego Anioła Stróża
Księga Abramelina odwraca zwyczajny porządek grimuaru: zanim adept zyska władzę nad duchami, musi przejść wielomiesięczne odosobnienie, modlitwę i oczyszczenie zakończone poznaniem własnego anioła, tak że magia staje się owocem nawrócenia, a nie jego zastępstwem.
List ojca do syna
Tekst przedstawia się jako testament. Abraham, Żyd z Wormacji, pisze do młodszego syna Lamecha, by przekazać mu świętą wiedzę, którą zdobył po latach poszukiwań. Narracja datuje to przekazanie na rok 1458. Autor opowiada o podróżach przez Niemcy, Austrię, Węgry, Grecję i Konstantynopol aż do Egiptu, o spotkaniach z licznymi magami, których sztuka okazywała się złudzeniem, oszustwem albo niebezpiecznym igraniem z siłami ciemności. Dopiero na pustkowiu nad Nilem odnajduje starca imieniem Abramelin, który zgadza się go uczyć pod warunkiem, że uczeń porzuci fałszywe drogi, rozda ubogim część majątku i zobowiąże się żyć według prawa Bożego.
Ta rama ma charakter literacki i dydaktyczny. Wędrówka od rozczarowania do rozczarowania służy wykazaniu, że prawdziwa magia nie leży w zręcznych trikach ani w wiedzy o zaklęciach, lecz w specyficznym stosunku do Boga. Abraham podkreśla, że widział już wszystko, co oferują zawodowi czarnoksiężnicy, i dlatego potrafi rozpoznać, czym różni się od tego nauka Abramelina. Opowieść stawia więc na samym początku kryterium, według którego czytelnik ma oceniać dalsze rozdziały: liczy się nie skuteczność sama w sobie, ale źródło, z którego ona wypływa.
Narracja ma przy tym wyraźnie autoreklamowy rys. Abraham wylicza przysługi, jakie rzekomo oddał możnym swojej epoki dzięki otrzymanej wiedzy, i podkreśla, że nigdy nie użył jej przeciw niewinnym. Taki katalog sukcesów jest typowy dla literatury magicznej, która musiała przekonać czytelnika o wartości oferowanej nauki, i nie daje podstaw do wniosków historycznych. Ważniejsze jest to, co Abraham mówi o warunkach przekazu: wiedza ma przejść wyłącznie na osobę godną, a ojciec przestrzega syna, by nie dzielił się nią z ludźmi, którzy szukają tylko władzy.
Czy za postacią Abrahama kryje się konkretny człowiek, pozostaje niejasne. Georg Dehn, wydawca niemieckiej wersji, zaproponował utożsamienie go z rabinem Jakubem ben Mosze Moelinem, zwanym Maharilem, autorytetem halachicznym z Moguncji przełomu XIV i XV wieku. Hipoteza ta nie zyskała powszechnej akceptacji. Tekst miesza bowiem elementy żydowskie z wyraźnie chrześcijańskimi, a jego niemiecki język i obieg wskazują raczej na środowisko chrześcijańskich czytelników zainteresowanych mądrością przypisywaną Żydom. Ostrożność nakazuje traktować Abrahama z Wormacji jako postać, której historyczność jest możliwa, ale niedowiedziona.
Rękopis paryski i rękopisy niemieckie
Nowoczesna sława księgi zaczęła się w 1898 roku, kiedy Samuel Liddell MacGregor Mathers, jeden z przywódców Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, ogłosił w Londynie angielski przekład zatytułowany The Book of the Sacred Magic of Abra-Melin the Mage. Podstawą był francuski rękopis z XVIII wieku przechowywany w paryskiej Bibliotece Arsenału. Mathers przedstawił go jako wiarygodne świadectwo średniowiecznej mądrości i nie wiedział o istnieniu starszych, niemieckich odpisów.
Te ostatnie pochodzą z XVII i XVIII wieku i znajdują się w bibliotekach w Wolfenbüttel i Dreźnie; tekst ukazał się też drukiem po niemiecku w 1725 roku, z kolońskim adresem wydawniczym, który najpewniej był fikcyjny. Porównanie wersji przyniosło istotne wnioski. Francuski przekład jest skrócony i miejscami przeinaczony: brakuje w nim części materiału, wiele kwadratów magicznych jest niekompletnych, a najważniejsza różnica dotyczy czasu trwania operacji. U Mathersa przygotowanie trwa sześć miesięcy, w wersji niemieckiej – osiemnaście. Edycja Dehna z 2001 roku, przełożona na angielski przez Stevena Gutha, przywróciła także księgę, której Mathers nie znał, zawierającą zbiór przepisów o charakterze ludowo-magicznym.
Ta historia tekstowa ma znaczenie dla interpretacji. Wiele nowoczesnych komentarzy, zwłaszcza w środowiskach okultystycznych XX wieku, opiera się wyłącznie na przekładzie Mathersa i jego przedmowie, gdzie tłumacz dodał własne ostrzeżenia oraz anegdoty o niebezpiecznych skutkach samego posiadania kwadratów. Czytelnik współczesny powinien pamiętać, że „klasyczny” Abramelin anglojęzycznego okultyzmu jest w dużej mierze dziełem francuskiego redaktora i wiktoriańskiego tłumacza.
Długie oczyszczenie
Sercem księgi jest opis przygotowań. Operacja zaczyna się po święcie Paschy i wymaga zmiany całego trybu życia. Adept ma urządzić oratorium – pokój z oknem, z przylegającym tarasem lub podłogą pokrytą drobnym piaskiem, z ołtarzem, lampą oliwną i kadzielnicą. Codziennie, o wyznaczonych porach, wchodzi tam na modlitwę, a jej czas i intensywność stopniowo rosną. Równocześnie ogranicza kontakty z ludźmi, interesy, rozrywki i współżycie, unika pijaństwa i gniewu, dba o czystość ciała, ubioru i domu. Każdy kolejny etap przynosi zaostrzenie: dłuższe czuwanie, surowszy post, bardziej wyłączną uwagę skierowaną ku Bogu.
Tekst jest w tych sprawach praktyczny i zarazem zaskakująco elastyczny. Przewiduje, że adept może mieć rodzinę i obowiązki, i nie każe mu uciekać na pustynię; żąda jedynie, by wszystko, co robi, podporządkował celowi operacji. Zadziwia też jego deklarowana otwartość: Abramelin naucza, że dzieło może przeprowadzić człowiek różnego wyznania, byle szczerze czcił jedynego Boga i przestrzegał praw swojej religii. W ten sposób księga przesuwa akcent z przynależności konfesyjnej na jakość osobistej pobożności.
Te miesiące nie są przygotowaniem w sensie technicznym, jak gromadzenie składników przed doświadczeniem. Są przemianą osoby. Kandydat, który zaczyna operację, nie jest tym samym człowiekiem, który ją kończy. Właśnie dlatego niemiecka wersja z jej osiemnastoma miesiącami wydaje się bliższa intencji całości: krótszy termin mógłby sugerować, że chodzi o spełnienie formalnego warunku, dłuższy wymusza rzeczywiste przeorganizowanie życia.
Idea anioła stróża, wokół której zbudowano całość, ma solidne zakorzenienie biblijne i teologiczne. Psalm 91 mówi o aniołach, którym Bóg poleca strzec człowieka na wszystkich drogach, a w Ewangelii Mateusza (18,10) Jezus wspomina aniołów „maluczkich”, którzy zawsze oglądają oblicze Ojca. Tradycja żydowska i chrześcijańska rozwinęła stąd przekonanie o osobistym opiekunie przydzielonym każdemu człowiekowi. Oryginalność Księgi Abramelina polega na tym, że z tego powszechnego przekonania uczyniła cel świadomego wysiłku. Anioł, który według pobożności ludowej czuwa nad człowiekiem w ukryciu, ma tu zostać rozpoznany twarzą w twarz, a relacja z nim staje się podstawą całej dalszej praktyki. Zmienia to sens modlitwy: nie jest już tylko prośbą o opiekę, lecz drogą do spotkania.
Anioł przed demonami
Kulminacją jest dzień, w którym adeptowi ma ukazać się jego święty anioł. W wersji Mathersa uczestniczy w tym dziecko w wieku kilku lat, czyste i niewinne, które dostrzega znak anioła i pomaga go odczytać; ślady na piasku, światło i zapach są oznakami obecności. Anioł poucza adepta, wyjaśnia mu znaczenie wiedzy, którą otrzyma, i odtąd ma pozostawać jego przewodnikiem. Mathers oddał tę relację angielskim wyrażeniem „Knowledge and Conversation of the Holy Guardian Angel”, które stało się później terminem technicznym nowoczesnego okultyzmu.
Udział dziecka w tej scenie nie jest pomysłem odosobnionym. Średniowieczna i wczesnonowożytna magia często posługiwała się chłopcem przed okresem dojrzewania jako widzącym, który miał dostrzegać duchy w lustrze, krysztale, paznokciu natartym oliwą albo w naczyniu z wodą. Niewinność dziecka uchodziła za warunek czystego widzenia, wolnego od pożądań i złudzeń dorosłych. Księga Abramelina przejmuje ten motyw, lecz nadaje mu inną funkcję: dziecko nie zastępuje adepta, tylko potwierdza, że anioł rzeczywiście przybył. Właściwe spotkanie dokonuje się bowiem w samym adepcie, przygotowanym przez długie miesiące modlitwy.
Dopiero po spotkaniu z aniołem następuje wezwanie duchów złych. Najpierw czterech książąt – Lucyfera, Lewiatana, Szatana i Beliala – potem ośmiu podksiążąt, wśród nich Astarota, Asmodeusza, Belzebuba i Paimona, a wreszcie służących im rzesz. Wszyscy mają złożyć przysięgę posłuszeństwa. Ten porządek jest teologicznie wymowny. Duchy nie są tu partnerami ani źródłem mocy, lecz istotami upadłymi, które muszą zostać podporządkowane człowiekowi stojącemu w łasce. Władza nad nimi wynika z wcześniejszej więzi z aniołem, a nie z siły formuły.
Księga zawiera wreszcie obszerny zbiór kwadratów literowych, przypominających łacińską formułę SATOR AREPO, służących do konkretnych celów: odnalezienia skarbu, poznania przyszłości, zdobycia przychylności, uzdrowienia, a także do czynów znacznie mniej budujących. Abraham wielokrotnie zastrzega, że kwadraty nie działają bez przeprowadzonej operacji i że posługiwanie się nimi na ślepo prowadzi do zguby. Tu właśnie ujawnia się napięcie charakterystyczne dla całego tekstu. Z jednej strony jest to traktat o pobożności i przemianie, z drugiej – praktyczny podręcznik, w którym nie brak pragnień doczesnych. Księga nie rozwiązuje tego napięcia, lecz porządkuje je hierarchicznie: najpierw świętość, potem moc.
Od Złotego Brzasku do Thelemy
Przekład Mathersa szybko wpłynął na krąg Złotego Brzasku. Najgłośniejszą próbą przeprowadzenia operacji było przedsięwzięcie Aleistera Crowleya, który w 1899 roku nabył dom Boleskine nad jeziorem Loch Ness, by mieć warunki opisane w księdze. Pracy nie ukończył, wciągnięty w 1900 roku w konflikty wewnątrz zakonu. Idea poznania i rozmowy ze świętym aniołem stróżem stała się jednak dla niego centralnym celem duchowego rozwoju i w Thelemie zajęła miejsce, jakie w innych tradycjach przysługuje oświeceniu albo zjednoczeniu z Bogiem. Crowley opracował zresztą własne rytuały służące temu celowi, w tym Liber Samekh.
W tej recepcji dokonało się istotne przesunięcie. Anioł, który w księdze jest istotą odrębną, posłańcem Boga przydzielonym człowiekowi, w nowoczesnym okultyzmie bywa rozumiany psychologicznie – jako wyższe ja, głębsza jaźń, prawdziwa wola. Takie odczytanie ma własną logikę, ale nie należy go wpisywać w tekst z XVII czy XVIII wieku. Pierwotny autor, kimkolwiek był, myślał w kategoriach biblijnej angelologii, w której anioł stróż jest osobowym opiekunem, a jego objawienie jest łaską, nie samopoznaniem.
Trwały wpływ Księgi Abramelina wynika z tego, że przeformułowała ona pytanie o cel magii. Zamiast pytać, jak zmusić duchy do posłuszeństwa, pyta, kim musi stać się człowiek, by mógł bezpiecznie dysponować władzą. Odpowiedź – długie oczyszczenie, modlitwa, odosobnienie i poddanie się przewodnictwu – zbliża ją bardziej do literatury ascetycznej niż do zwykłych grimuarów. Pozostaje jednak dziełem pogranicza, w którym asceza otwiera drogę ku władzy, a nie ku samemu Bogu, i właśnie ta dwuznaczność czyni ją jednym z najbardziej frapujących tekstów zachodniej magii ceremonialnej.