Charaktery – pismo duchów i znaki magiczne

Litery z okularami

Kto otworzy wydanie greckich papirusów magicznych z rzymskiego Egiptu, natrafi obok formuł modlitewnych i przepisów obrzędowych na rzędy osobliwych znaków. Przypominają litery greckie lub semickie, ale ich kreski kończą się małymi kółkami, jakby każde ramię zakończone było oczkiem. Niemieccy badacze nazwali je Brillenbuchstaben, „literami w okularach”, w angielskiej literaturze funkcjonuje określenie ring-letters lub ring-signs. Same papirusy nazywają je charaktēres, słowem, które w zwykłej grece oznaczało odcisk, pieczęć, wyrytą cechę rozpoznawczą.

Te same znaki pojawiają się na ołowianych tabliczkach przekleństw, defixiones, zakopywanych w grobach i studniach, na magicznych gemmach noszonych jako amulety, na pierścieniach i na metalowych blaszkach z inskrypcjami ochronnymi. Klasyczne badania Campbella Bonnera nad amuletami z gemm, opublikowane w 1950 roku jako Studies in Magical Amulets, pokazały, jak często charaktery towarzyszą tam wizerunkom bóstw i imionom mocy. Ich obecność jest tak powszechna, że można je uznać za jeden z najbardziej rozpoznawalnych znaków późnoantycznej magii.

Kluczowe pytanie brzmi: czym są te znaki i do kogo przemawiają? Próby odczytania ich jako zaszyfrowanego alfabetu, w którym każdy znak odpowiada określonej literze, w zasadzie nie powiodły się. Mimo pokrewieństwa z literami greckimi charaktery nie układają się w słowa ani nie dają się regularnie zamienić na dźwięki. Wszystko wskazuje, że nigdy nie miały być czytane w ten sposób.

Papirusy przykładają natomiast ogromną wagę do warunków ich wykonania. Instrukcje określają, na czym należy kreślić znaki – na papirusie, ołowiu, cynie, złotej lub srebrnej blaszce, na liściu, a niekiedy na ciele – oraz czym je pisać. Pojawia się atrament z mirry, krew określonych zwierząt, mieszaniny roślinne i barwniki o symbolicznej wartości. Wskazuje się także czas, w którym należy pracować, oraz modlitwy towarzyszące pisaniu. Wykonanie charakteru jest więc czynnością obrzędową, a nie kaligraficzną, i jego wartość zależy od całego kontekstu, w którym powstaje.

Pismo, którego nie czyta człowiek

Richard Gordon, brytyjski historyk religii starożytnych, w szeregu prac poświęconych magicznym znakom zaproponował interpretację, która dobrze tłumaczy tę osobliwość. Charaktery są według niego formą pisma, które celowo odchodzi od ludzkiej czytelności. Wywodzą się po części z liter alfabetu, ale zostały przekształcone tak, aby utracić związek z językiem mówionym. Dodane kółka, przestawione kreski i nietypowe kombinacje sprawiają, że znak wygląda jak litera, ale nią nie jest. Jest raczej sygnałem wskazującym, że tekst przekracza granicę zwykłej komunikacji.

W tym ujęciu charaktery nie są przeznaczone dla ludzkiego oka. Ich adresatem są bogowie, demony, aniołowie i inne istoty, które mają być poruszone, przywołane lub związane. Człowiek, który je kreśli, nie musi ich rozumieć, tak jak nie musi rozumieć barbarzyńskich imion, które wymawia. Ważne jest, aby znaki zostały wykonane dokładnie, w odpowiednim miejscu i na właściwym materiale. Wtedy dotrą do tego, do kogo zostały skierowane, i zostaną przez niego rozpoznane.

Takie rozumienie pisma ma długą historię w kulturach śródziemnomorskich. Egipskie hieroglify, w późnej starożytności rozumiane już tylko przez nieliczne grono kapłanów, uchodziły za święte znaki niosące ukrytą mądrość. Pismo samo w sobie miało aurę tajemnicy i mocy, zwłaszcza wśród ludzi, którzy nie umieli czytać. Charaktery radykalizują tę aurę. Są pismem, które nawet umiejętność czytania czyni bezradną, i właśnie dlatego mogą uchodzić za mowę zarezerwowaną dla świata niewidzialnego.

Znaki jako umowa z demonami

Chrześcijańscy teologowie późnej starożytności przyjęli wobec charakterów stanowisko jednoznacznie krytyczne, ale ich argumentacja jest ciekawsza niż zwykłe potępienie. Augustyn w traktacie De doctrina christiana, ukończonym w swej ostatecznej postaci około 427 roku, umieszcza charaktery w katalogu praktyk zabobonnych obok amuletów, zaklęć, przesądów związanych z ciałem i wróżb. Kluczowe jest jednak uzasadnienie. Dla Augustyna wszystkie te znaki działają nie z natury, lecz na mocy umowy. Są czymś w rodzaju języka uzgodnionego między ludźmi a demonami, a więc pewnego rodzaju paktem znaczeń.

Teoria ta wynika z ogólnej semiotyki Augustyna, który odróżniał znaki naturalne, takie jak dym oznaczający ogień, od znaków umownych, ustanowionych przez wolę istot rozumnych. Charaktery nie są znakami naturalnymi, ponieważ żaden rysunek nie ma fizycznej mocy uzdrawiania czy szkodzenia. Jeżeli więc działają, to dlatego, że ktoś je rozumie i odpowiada na nie. Tym kimś nie może być Bóg, bo Bóg nie potrzebuje tajemnych znaków, by słuchać modlitw. Pozostają demony, które ustanowiły te znaki jako swoistą mowę i oczekują, że człowiek się nią posłuży.

Ten argument na długo ukształtował stosunek zachodniego chrześcijaństwa do magicznych znaków. Paradoksalnie przyjmuje on to samo założenie, co praktycy: charaktery są pismem adresowanym do istot niewidzialnych. Różnica dotyczy tylko oceny tych istot. Tam, gdzie praktyk widzi bogów i aniołów, Augustyn widzi demony udające bogów. Obie strony zgadzają się, że znak nie działa sam, lecz przez to, że ktoś go rozpoznaje.

Potępienie nie wyeliminowało zresztą charakterów z praktyki samych chrześcijan. Koptyjskie teksty magiczne i amulety z późnej starożytności i wczesnego średniowiecza często łączą pierścieniowe znaki z krzyżami, imionami archaniołów i cytatami z Psalmów. Granica, którą wyznaczali teologowie, przebiegała w życiu codziennym znacznie mniej wyraźnie, a ludzie poszukujący ochrony przed chorobą czy złym okiem chętnie łączyli w jednym przedmiocie wszystkie dostępne źródła mocy.

Tomasz z Akwinu i pytanie o intelekt

W XIII wieku Tomasz z Akwinu nadał tej myśli postać scholastycznego wywodu. W trzeciej księdze Summa contra gentiles rozważa, czy figury i znaki wypisywane w magicznych obrzędach mogą działać dzięki jakiejś naturalnej mocy. Odpowiada, że nie, ponieważ kształt narysowanej figury nie jest przyczyną żadnego naturalnego skutku. Skoro jednak praktycy oczekują skutków, a znaki są czymś, co coś oznacza, muszą być skierowane do jakiegoś intelektu zdolnego je zrozumieć. Tym intelektem są, według Tomasza, istoty duchowe, a w przypadku zakazanych praktyk – demony.

Podobny wątek pojawia się w Summa theologiae, gdzie Tomasz rozważa noszenie amuletów z napisami. Uznaje za podejrzane te, które zawierają nieznane imiona lub znaki, ponieważ nie wiadomo, do kogo są skierowane, i łatwo mogą stać się narzędziem demonicznego oszustwa. Teksty modlitewne zrozumiałe dla wszystkich, jak słowa Pisma, mogą natomiast być noszone z pobożną intencją, o ile nie przypisuje się im magicznej skuteczności zależnej od kształtu pisma.

Ten wywód ma znaczenie wykraczające poza teologię. Tomasz przyjmuje, że znak bez naturalnej mocy może działać tylko jako komunikat, a komunikat wymaga odbiorcy. Charaktery są więc w jego oczach dowodem na to, że magia ceremonialna jest formą rozmowy, a nie techniką oddziaływania na przyrodę. Nawet jeśli praktykujący uważa, że działa jak przyrodnik, w rzeczywistości pisze listy do kogoś, kto może je przeczytać.

Pieczęcie duchów w grymuarach

Średniowieczne i nowożytne grymuary przejęły dziedzictwo charakterów, ale nadały mu nową formę. W łacińskich rękopisach od XIII wieku pojawiają się pieczęcie i znaki przypisane konkretnym duchom, a w tekstach takich jak różne wersje Clavicula Salomonis czy późniejsza Ars Goetia każdy duch ma swój indywidualny znak, nazywany pieczęcią lub charakterem. Znak ten jest czymś w rodzaju podpisu: identyfikuje istotę, pozwala ją przywołać i związać, a często stanowi warunek rozmowy z nią.

Heinrich Cornelius Agrippa w trzeciej księdze De occulta philosophia, wydanej w pełnej wersji w 1533 roku, poświęcił znakom duchów osobne rozważania. Odróżniał znaki objawione przez same duchy od tych, które uczeni sporządzali według reguł, i zestawiał rozmaite alfabety przypisywane tradycji kabalistycznej oraz innym źródłom. Jego ujęcie pokazuje, że renesansowa magia rozumiała charaktery jako język świata duchowego, który można poznać, ale którego nie wolno lekceważyć ani zmieniać według własnego upodobania.

W grymuarach widać także wyraźną ciągłość z antycznymi Brillenbuchstaben. Znaki z pierścieniami na końcach kresek pojawiają się w średniowiecznych tekstach łacińskich, a także w źródłach arabskich i hebrajskich, gdzie podobne formy znane są w tradycji magicznej. Ta wędrówka znaków przez języki i kultury potwierdza, że nie należały one do żadnego konkretnego alfabetu. Były pismem ponad alfabetami, przenoszonym z jednej tradycji do drugiej jako nośnik mocy, a nie znaczenia.

Granica języka

Historia charakterów skłania do refleksji nad tym, czym jest pismo. W zwykłym rozumieniu pismo służy do przekazywania treści między ludźmi: autor zapisuje, czytelnik odczytuje, a znak jest tylko narzędziem przenoszenia myśli. Charaktery odwracają tę relację. Ich celem nie jest przekazanie myśli innemu człowiekowi, lecz nawiązanie kontaktu z istotą, która przekracza ludzki świat. Pisarz nie musi wiedzieć, co pisze; wystarczy, że wie, do kogo pisze.

Ta koncepcja pozwala zrozumieć, dlaczego charaktery wzbudzały tyle emocji. Dla praktykujących były wyrazem nadziei, że można przemówić do sił, które rządzą światem, językiem, który one rozpoznają. Dla teologów były dowodem niebezpiecznej korespondencji z istotami, których natura była wątpliwa. Dla współczesnego historyka są świadectwem przekonania, że świat niewidzialny ma własną gramatykę, której ślady można utrwalić w ołowiu, kamieniu i atramencie.

Duchowy wymiar tej historii nie polega na obietnicy, że znaki działają, lecz na tym, co ujawniają o ludzkim pragnieniu kontaktu. Człowiek, który kreśli niezrozumiały znak, przyznaje, że jego własny język nie wystarcza, by sięgnąć tam, dokąd chce dotrzeć. Pismo duchów jest więc w pewnym sensie wyznaniem ograniczenia: tam, gdzie kończy się słowo zrozumiałe, zaczyna się znak, który ma przemówić za tego, kto sam nie umie już mówić.