Ordo Templi Orientis – struktura i stopnie

Zakon o wolnomularskiej formie

Ordo Templi Orientis, Zakon Świątyni Wschodu, w skrócie OTO, jest zakonem inicjacyjnym, który powstał w Niemczech na początku XX wieku z inicjatywy Theodora Reussa, korzystającego z idei Carla Kellnera, i który w latach dwudziestych i trzydziestych, pod kierunkiem Aleistera Crowleya, stał się organizacją thelemicką. Dokładna data założenia jest niepewna, bo nazwa pojawia się stopniowo w dokumentach z pierwszych lat stulecia. Crowley stanął na czele sekcji brytyjskiej, nazwanej Mysteria Mystica Maxima, w 1912 roku, przerobił rytuały stopni i ogłosił zasady ustroju zakonu w tekstach wydanych w 1919 roku w tomie The Equinox, przede wszystkim w Liber LII (manifeście zakonu) i w Liber CXCIV, „zarysie konstytucji”.

W odróżnieniu od A∴A∴, w której każdy uczeń pracuje sam pod okiem przełożonego, OTO jest wspólnotą lóż. Ma lokalne ośrodki, rytuały odprawiane w grupie, urzędników, składki i zebrania. Jego obrzędy zachowują formę wolnomularską: kandydat jest przyprowadzany do loży, przechodzi dramat inicjacji, składa zobowiązanie i otrzymuje znaki stopnia. Treść tych dramatów wywodzi się jednak z Księgi Prawa i z doktryny Thelemy, a nie z legendy budowniczych świątyni.

Trzy triady

Podział na triady opiera się na wersecie, w którym Księga Prawa mówi o trzech stopniach: Pustelniku, Kochanku i Człowieku Ziemi. Crowley odniósł te określenia zarówno do A∴A∴, jak i do OTO, a w zakonie lóż stały się nazwami trzech grup stopni, z których każda ma własny charakter i własną formę zarządzania.

Triada Człowieka Ziemi obejmuje stopnie, od których zaczyna się droga każdego członka:

1. Minerval (0°) – stopień wstępny, rodzaj gościnnego przyjęcia.
2. Man and Brother (I°).
3. Magician (II°).
4. Master Magician (III°).
5. Perfect Magician (IV°), połączony z tytułem Companion of the Holy Royal Arch of Enoch.
6. Perfect Initiate, czyli Prince of Jerusalem (P.I.).

W publicznych opisach zakonu stopnie od pierwszego do trzeciego przedstawia się jako dramat narodzin, życia i śmierci, a czwarty i P.I. jako to, co następuje po przejściu przez śmierć. Taki układ powtarza wzór wolnomularski, w którym mistrz umiera i zostaje podniesiony, ale nadaje mu sens thelemicki: chodzi o drogę duszy, która przychodzi na świat, by wykonać swoją wolę.

Triada Kochanka składa się ze stopnia piątego, Sovereign Prince Rose-Croix, i szóstego, Illustrious Knight of the Order of Kadosch. Same nazwy pochodzą z wysokich stopni rytu szkockiego, co przypomina, że Reuss zbudował zakon z patentów i obrządków masonerii marginalnej. Triadę Pustelnika tworzą stopnie od siódmego do dziewiątego, z których ostatni, Initiate of the Sanctuary of the Gnosis, był w zamyśle Reussa i Crowleya sercem całego systemu. Nad nimi znajdują się stopnie o charakterze administracyjnym: dziesiąty, przysługujący zwierzchnikowi zakonu w danym kraju, oraz dwunasty, Frater Superior, zwierzchnik całego zakonu, tytułowany też Outer Head of the Order. Stopień jedenasty stoi poza tym porządkiem i bywa w źródłach opisywany rozmaicie.

Co wiadomo, a co zastrzeżone

Granica między wiedzą publiczną a tajemnicą zakonu jest w OTO wyraźna. Nazwy stopni, ich kolejność, podział na triady i ogólny charakter nauk są jawne, ogłoszone przez samego Crowleya. Przebieg poszczególnych inicjacji, znaki i hasła należą do tajemnicy przysięgłej i ten esej ich nie omawia. Zakon nigdy nie ukrywał, że nauka najwyższych stopni dotyczy magii seksualnej; ogłosił to już manifest z 1912 roku, który przypisywał zakonowi klucz do symboliki wolnomularstwa i hermetyzmu. Szczegóły tej nauki pozostają jednak zastrzeżone i przypisywanie OTO sensacyjnych praktyk na podstawie domysłów jest równie mylące, jak przemilczanie tego wątku.

Do twierdzeń samego zakonu należy jego rodowód. Legenda o wtajemniczeniu Kellnera przez wschodnich mistrzów, związek z templariuszami sugerowany nazwą czy rola dawnych bractw różokrzyżowych są elementami samoopisu, nie ustaleniami historyków. Pewne jest, że zakon jest dziełem dwudziestowiecznym, zbudowanym z materiałów dziewiętnastowiecznej masonerii obrzędowej i okultyzmu.

Kościół Gnostyczny i Msza

Obok systemu stopni OTO ma drugi, publiczny wymiar: Ecclesia Gnostica Catholica, Kościół Gnostycki, którego centralnym obrzędem jest Msza Gnostycka, Liber XV, napisana przez Crowleya w 1913 roku. Kościół nie jest odrębną organizacją, lecz częścią zakonu, i spełnia zadanie, którego tajne inicjacje spełnić nie mogą: jest miejscem, w którym wspólnota zbiera się regularnie i otwarcie, także z udziałem gości. Msza wymaga kapłanki, kapłana i diakona oraz dwojga pomocników, a wierni biorą w niej czynny udział, wypowiadając odpowiedzi i przyjmując na końcu komunię z chleba i wina.

Dla struktury zakonu ważne jest powiązanie obu porządków. Kościół ma własne święcenia – diakonów, kapłanów i biskupów – a ich przyjęcie łączy się zwykle z określonym stopniem w zakonie. W ten sposób hierarchia inicjacyjna i hierarchia liturgiczna przenikają się, choć nie są tożsame: członek niskiego stopnia może regularnie uczestniczyć we Mszy, a odprawiać ją może dopiero ktoś, kto przeszedł odpowiednią drogę w zakonie i Kościele. Kościół udziela też własnych sakramentów przejścia, chrztu i bierzmowania, które nie wymagają wcześniejszej inicjacji, oraz przechowuje w tekście Mszy listę świętych gnostyckich – postaci od starożytnych mędrców po nowożytnych poetów i okultystów, które Crowley uznał za poprzedników Thelemy. Dzięki temu ktoś, kto nigdy nie przekroczy progu loży, może należeć do wspólnoty liturgicznej i świętować z nią najważniejsze dni roku.

Praktyka wspólnoty

Codzienność OTO to przede wszystkim życie lokalnych ośrodków. Współcześnie zakon rozróżnia ich kilka rodzajów, od najmniejszych grup po pełne loże, które mogą nadawać inicjacje w stopniach Człowieka Ziemi. Zbierają się na Mszę, na inicjacje nowych członków, na wykłady i zajęcia z praktyki thelemickiej: adoracji słonecznych według Liber Resh, rytuałów odpędzenia, studiów nad Księgą Prawa. Obchodzi się święta wynikające z tej księgi, w tym rocznicę jej spisania w kwietniu oraz równonoce.

Zasady przyjęcia są stosunkowo proste. Do stopni triady Człowieka Ziemi przyjmuje się na prośbę kandydata, zwykle po poznaniu członków loży i za poręczeniem dwóch z nich; wyższe stopnie nadaje się z zaproszenia. Liber CXCIV opisuje, jak poszczególne triady zarządzają swoimi sprawami, a Liber CI, list otwarty do tych, którzy chcą wstąpić, wylicza obowiązki członka: wobec zakonu, wobec braci i wobec siebie. Zakon nie wymaga rezygnacji z życia zawodowego ani rodzinnego i w deklaracjach podkreśla, że jego celem jest pomoc w odnalezieniu i wypełnieniu prawdziwej woli, nie zaś narzucanie członkom jednej drogi.

Dwa zakony, dwa zadania

Crowley, który kierował jednocześnie A∴A∴ i OTO, starannie oddzielał zadania obu organizacji. A∴A∴ miała prowadzić jednostkę ku osiągnięciom mistycznym i magicznym, od dziennika Probationera po przejście przez Otchłań, i nie potrzebowała do tego wspólnoty. OTO miało być ciałem społecznym: bractwem, w którym ludzie przyjmujący Prawo Thelemy wspierają się, uczą, świętują i przekazują tradycję następnym pokoleniom. Stopnie OTO nie poświadczają więc żadnego osiągnięcia duchowego w sensie, w jakim czynią to stopnie A∴A∴. Poświadczają przejście przez określone inicjacje i przyjęcie odpowiadających im zobowiązań wobec wspólnoty.

Przebudowa, której Crowley dokonał w latach dziesiątych i w latach dwudziestych, polegała w dużej mierze na przepisaniu rytuałów Reussa w tym duchu. Uprościł ich masońską ornamentykę i podporządkował dramat inicjacji naukom Księgi Prawa. Zachował natomiast zewnętrzny kształt: lożę, urzędników, przysięgi, znaki i hasła. Dzięki temu członek OTO, który wcześniej należał do loży wolnomularskiej, rozpoznaje formę, ale spotyka w niej inną treść. Z punktu widzenia historii idei jest to jeden z najwyraźniejszych przykładów, jak nowy ruch religijny wykorzystał gotowe naczynie obrzędowe, zamiast budować własne od podstaw.

Jedna nazwa, kilka organizacji

Po śmierci Crowleya w 1947 roku zakon przechodził okres rozproszenia, a o prawo do nazwy toczyły się później spory, także sądowe. Dziś największą organizacją posługującą się nazwą Ordo Templi Orientis jest ta, którą odbudował Grady McMurtry, ale istnieją też inne grupy, które wywodzą się od Reussa albo od Kennetha Granta i mają własną strukturę stopni. Opisany tu układ triad, oparty na tekstach Crowleya z 1919 roku, jest wspólnym punktem odniesienia dla wszystkich, którzy uznają jego reformę zakonu.

Struktura ta dobrze pokazuje, czym OTO różni się od zakonów czysto magicznych. Jest jednocześnie bractwem inicjacyjnym w stylu wolnomularskim, Kościołem z publiczną liturgią i wspólnotą ludzi, którzy przyjmują Prawo Thelemy jako zasadę życia. Trzy triady nie są więc tylko drabiną wtajemniczeń, lecz także odpowiedzią na pytanie, jak pogodzić pracę jednostki nad własną wolą z życiem we wspólnocie. To, ile z tych trzech wymiarów wybierze dla siebie konkretny członek, zakon pozostawia w dużej mierze jemu samemu, zgodnie z zasadą, że każdy ma odnaleźć własną drogę.