Testament Salomona i demony pod pieczęcią króla

Król, chłopiec i pierścień

Opowieść zaczyna się od drobnej, niemal domowej krzywdy. Podczas budowy Świątyni w Jerozolimie jeden z chłopców pracujących przy robotach – w tekście ulubieniec króla, syn mistrza budowlanego – marnieje z dnia na dzień. Salomon odkrywa, że po zachodzie słońca nawiedza go demon Ornias, który zabiera połowę jego zapłaty i pożywienia, a ssąc kciuk dziecka, wysysa z niego siły. Król modli się w Świątyni i otrzymuje odpowiedź: archanioł Michał przynosi mu od Boga pierścień z wyrytą pieczęcią, dzięki któremu będzie mógł uwięzić wszystkie demony, męskie i żeńskie, i zaprząc je do budowy domu Pańskiego.

Od tej chwili narracja przybiera rytm powtarzalnego przesłuchania. Chłopiec rzuca pierścień w pierś Orniasa, demon zostaje związany i przyprowadzony przed tron, a następnie, by się wykupić, sprowadza swojego zwierzchnika, Beelzebula, „księcia demonów”. Ten z kolei przywołuje przed oblicze króla kolejnych. Każdy staje przed Salomonem, każdy jest pytany, kim jest i czym się zajmuje, i każdy w końcu wyznaje, który anioł albo jakie święte imię go unieszkodliwia. Ornias przyznaje, że ustępuje przed archaniołem Urielem; Asmodeusz, znany z Księgi Tobiasza, wskazuje Rafała oraz dym z wątroby i żółci ryby, co jest wyraźnym echem biblijnej opowieści.

Pieczęć sama w sobie nie jest w tekście opisana jako przedmiot o tajemnej konstrukcji, którą czytelnik mógłby odtworzyć. W niektórych świadectwach mówi się o pentalfie, pięcioramiennym znaku, i ta tradycja przetrwała potem w ikonografii „pieczęci Salomona”, raz jako pentagram, raz jako heksagram. Istotne jest jednak co innego: władza nad demonami ma w Testamencie źródło zewnętrzne. Salomon nie zdobywa jej wiedzą ani ascezą, lecz dostaje ją w darze, w odpowiedzi na modlitwę. Pierścień jest znakiem nadanej jurysdykcji, nie narzędziem czarnoksiężnika.

Tekst w wielu postaciach

Mówiąc o Testamencie Salomona, trzeba od razu zaznaczyć, że nie istnieje jeden tekst o ustalonym brzmieniu. Grecki utwór zachował się w kilkunastu rękopisach, w większości późnobizantyjskich, różniących się długością, kolejnością epizodów i zakończeniem. Podstawą współczesnych badań pozostaje krytyczne wydanie Chestera Charltona McCowna z 1922 roku, który pogrupował świadectwa w kilka recenzji, oznaczonych literami, i spróbował odtworzyć najstarszą dostępną postać opowieści. Późniejsze recenzje rozbudowują materiał, dopisują nowe demony i poszerzają wątki chrześcijańskie; przekład angielski Dennisa Dulinga z 1983 roku, ogłoszony w zbiorze apokryfów Starego Testamentu pod redakcją Jamesa Charleswortha, przyswoił tekst szerszemu kręgowi czytelników.

Datowanie pozostaje sporne. Część badaczy dopatruje się w opowieści żydowskiego jądra sięgającego I wieku, inni podkreślają, że w znanej nam postaci utwór jest chrześcijański: demony przepowiadają ukrzyżowanie, a niektóre ustępują przed imieniem Emmanuela albo przed znakiem krzyża. Najczęściej proponuje się ostateczną redakcję w III lub IV wieku, choć granice tej datacji są szerokie i zależą od tego, którą recenzję uzna się za pierwotną. Przynajmniej jeden grecki papirus z wczesnego okresu bizantyjskiego przechowuje fragment zbliżony do tej tradycji, co potwierdza, że opowieść krążyła na długo przed powstaniem znanych kodeksów.

Sama idea Salomona jako władcy nad duchami nie powstała wraz z Testamentem. Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela opisuje króla jako twórcę zaklęć i egzorcyzmów, a następnie relacjonuje scenę, której miał być świadkiem: pewien Eleazar w obecności Wespazjana wyciągał demona z opętanego przez nozdrza za pomocą pierścienia z korzeniem wskazanym przez Salomona. Biblijna mądrość króla, obejmująca w Pierwszej Księdze Królewskiej wiedzę o roślinach i zwierzętach, została w ten sposób rozszerzona na wiedzę o istotach niewidzialnych. Testament nadaje tej rozproszonej tradycji formę narracji z ciągłą akcją i bohaterem, który pisze ku przestrodze potomnych.

Gramatyka przesłuchania

Najważniejszym odkryciem tego tekstu jest forma. Każde spotkanie z demonem przebiega według stałego schematu, który można by nazwać protokołem. Król pyta o imię; demon je podaje, czasem z opisem swojego wyglądu i miejsca przebywania. Król pyta o działanie; demon wylicza, jakie szkody wyrządza ludziom – choroby, kłótnie, zdrady, napaście na położnice i niemowlęta, rozbicia statków. Król pyta wreszcie, przez kogo zostaje pokonany; demon wymienia anioła, święte imię lub prosty środek apotropaiczny. Na końcu otrzymuje przydział pracy przy budowie: jeden ma ciąć kamień, inny nosić wodę, jeszcze inny prząść liny albo podtrzymywać fundamenty.

W tym trójdzielnym układzie – imię, funkcja, przeciwnik – zawiera się cała praktyczna demonologia. Znajomość imienia daje władzę, znajomość funkcji pozwala rozpoznać źródło nieszczęścia, a znajomość przeciwnika wskazuje środek zaradczy. Czytelnik, który ma przed sobą taki tekst, dysponuje zatem czymś więcej niż opowieścią o dawnym królu: dysponuje diagnostyką i terapią. Nie przypadkiem prolog niektórych recenzji podkreśla, że Salomon spisał swój testament, aby ludzie znali moce demonów, ich postacie i imiona aniołów, którymi się je unieszkodliwia.

Najbardziej uporządkowany fragment dotyczy trzydziestu sześciu duchów zwanych stoicheia, „żywiołami” albo „władcami świata ciemności”. Są to wyraźnie personifikacje dekanów, trzydziestu sześciu odcinków zodiaku znanych z astrologii egipskiej i hellenistycznej. Każdy z nich odpowiada za konkretne cierpienie – ból głowy, gorączkę, chorobę oczu, nerek albo stawów – i każdy ucieka, gdy usłyszy określoną formułę z imieniem anioła. Pierwszy z nich, Ruaks, zsyła bóle głowy i wycofuje się na słowa „Michale, uwięź Ruaksa”. Ten fragment czyta się niemal jak spis amuletów: w praktyce wystarczyło wypisać właściwą formułę, by chronić określoną część ciała.

Demony przy budowie Świątyni

Wątek budowy nadaje opowieści sens teologiczny, który łatwo przeoczyć przy lekturze samych katalogów. Demony nie są w Testamencie jedynie przepędzane; zostają wprzęgnięte w dzieło święte. Siły, które dotąd niszczyły ludzi, wznoszą dom Boga. W epizodzie z Efippasem, duchem wiatru z Arabii, król posyła sługę z bukłakiem i pierścieniem; demon zostaje zamknięty w skórzanym worku i przyniesiony do Jerozolimy, gdzie dźwiga kamień węgielny, którego nie mogli podnieść robotnicy. Wraz z demonem Morza Czerwonego, Abezetibu, który miał wspierać magów egipskich przeciw Mojżeszowi, unosi następnie potężną kolumnę i utrzymuje ją w powietrzu.

Obraz ten należy do najtrwalszych w całej tradycji. Kamień węgielny ma w Nowym Testamencie wyraźne odniesienie chrystologiczne, a chrześcijański redaktor nie mógł tego nie widzieć. Demon, który podnosi kamień odrzucony przez budujących, mimowolnie służy porządkowi, przeciw któremu się buntuje. W tym sensie budowa Świątyni jest w Testamencie czymś więcej niż scenerią: jest obrazem kosmosu, w którym zło nie ma ostatniego słowa, ponieważ nawet jego energia zostaje skierowana ku celowi wyznaczonemu przez Boga.

Charakterystyczne jest też to, że demony mówią o przyszłości. Ornias wyjaśnia, że duchy wznoszą się ku sklepieniu niebios i podsłuchują wyroki Boże, a potem, osłabione, spadają w dół – ludzie widzą wtedy na niebie spadające gwiazdy. Wiedza demonów jest więc pochodna i ułamkowa, kradziona, a nie własna. Ta uwaga, rzucona mimochodem, pozwala tekstowi zachować hierarchię: demony wiedzą wiele, ale ich wiedza zależy od wyższego porządku, którego same nie tworzą.

Upadek mędrca

Zakończenie odwraca cały wcześniejszy tryumf. Salomon zakochuje się w cudzoziemskiej kobiecie, a jej kapłani żądają, by złożył ofiarę ich bogom. Król opiera się, wreszcie ustępuje i składa w ofierze pięć szarańczy. W tym momencie duch Boży go opuszcza, chwała odchodzi, a on sam staje się pośmiewiskiem bożków i demonów. Swój testament spisuje właśnie jako przestrogę: aby ci, którzy go przeczytają, modlili się i zważali na koniec, a nie na początek.

Ten epilog zmienia charakter całego utworu. Władza nad demonami nie jest w nim trwałą własnością adepta, lecz łaską, którą można utracić. Pierścień działa tak długo, jak długo jego posiadacz pozostaje w przymierzu. Wynika z tego swoista etyka magii, bliższa pobożności niż technice: siła nad złymi duchami zależy od czystości tego, kto ją sprawuje. Tekst nie zachęca więc do naśladowania króla bez zastrzeżeń; pokazuje zarówno szczyt jego panowania, jak i jego upadek, i to drugie jest w nim ostatnim słowem.

Matryca dla późniejszych katalogów

Znaczenie Testamentu Salomona dla historii magii leży przede wszystkim w tym, że utrwalił on model demonologii skatalogowanej. Przed nim istniały oczywiście listy imion, zaklęcia przeciw konkretnym chorobom i amulety z wizerunkiem jeźdźca przebijającego włócznią żeńskiego demona – motywu, który w późnoantycznej i bizantyjskiej ikonografii często łączono właśnie z Salomonem. Testament zebrał jednak te elementy w jeden porządek, w którym każda istota ma przypisane miejsce, zakres działania i kontrsiłę. Demonologia przestała być zbiorem luźnych zagrożeń, a stała się systemem, który można przeglądać, uzupełniać i stosować.

Model ten przetrwał wieki. Bizantyjskie modlitwy egzorcystyczne i amulety przechowały imiona i formuły bliskie tekstowi, a postać Salomona jako władcy duchów stała się punktem odniesienia dla średniowiecznej i nowożytnej literatury magicznej, w tym dla grymuarów noszących jego imię, które jednak rozwijały się według własnej logiki i wymagają osobnego omówienia. Wspólne pozostało podstawowe przekonanie: że świat niewidzialny jest zaludniony przez istoty o określonych imionach i kompetencjach, że można je poznać z nazwiska i że każda z nich podlega komuś wyższemu.

W tym tkwi też duchowy sens, który tekst przekazuje niezależnie od wiary w jego dosłowną prawdziwość. Testament nie opisuje świata wydanego na pastwę chaosu, lecz świat uporządkowany jak dobrze zarządzany dwór, w którym nawet buntownicy mają swoje miejsce w hierarchii. Przesłuchanie demona jest aktem nazwania, a nazwanie – aktem przywrócenia porządku. Król, który pyta „kim jesteś?” i „kto cię pokonuje?”, wykonuje gest, który późniejsze tradycje magiczne będą powtarzać na tysiące sposobów, zwykle nie pamiętając już, że pierwszy raz został opisany w opowieści o chłopcu, któremu demon kradł zapłatę.